سالمند و نیازهای اساسی دوران سالمندی

توسط آسایشگاه

 شاید بتوان ادعا کرد که ایرانیان باستان اولین اقوامی بودند که برای بزرگداشت و تکریم سالمندان اقدام نموده و روز معینی را برای تجلیل از سالمند تعیین کرده اند: 25 شهریور ماه.

سلامتی و تکریم دو کلید اساسی در بهبود کیفیت زندگی سالمندان است. سلامتی به عنوان رفاه کامل جسمی و روحی روانی و اجتماعی و تکریم عبارت است از اینکه به کسی نفع خالص یا شی شریفی رساندن لذا ارائه خدمات شایسته و مورد نیاز سالمندان با رعایت عزت نفس و جایگاه خاص این عزیزان تکریم واقعی ایشان محسوب می شود.

سالمند

تعریف سالمندی بنا به تعریف سازمان جهانی بهداشت:

عبور از مرز شصت سالگی. این دوران برای تمام افرادی که از حوادث و اتفاقات زندگی جان سالم بدر برده اند و جوانی و میان سالی را پشت سر گذاشته اند اتفاق می افتد.

نیازهای اساسی سالمندان:

نیازهای سالمندان با توجه به جنسیت، وضعیت سلامتی، فرهنگ، اقلیم و … متفاوت است و نمی توان یک نسخه برای تمام مشکلات آنان تجویز کرد. لذا در این مختصر، کلیات و محورهای امور مرتبط با سالمندان مطرح می شود و بایستی حول موارد مذکور، به رفع نیازهای سالمندان پرداخت.

الف- نیازهای روحی و روانی سالمند:

سلامت روحی و دوری از استرس ها و افسردگی ها نیاز اساسی فرد سالمند است.
از جمله پدیده-های دوران سالمندان که به عنوان علائم اختلال در سلامت روانی آنهاست و باید به آنها توجه نمود به شرح زیر است:
– ترس از مرگ (راهکار) رفع اضطراب و نیز تشریح فلسفۀ مرگ
– افکار خودکشی (راهکار) یافتن منابع ناامیدی و تقویت روحیه و امید به زندگی
– تغییر در الگوی خواب: کم خوابی یا پرخوابی: علائم افسردگی
– مشکلات حسی به ویژه دیداری- شنیداری: شعف بینایی و شنوایی و حتی توهمات
– روان پریشی
– آلزایمر: بیماری غیر قابل درمان امّا کنترل کننده.
– اضطراب (راهکار) استفاده از تکنیک های لازم روان شناختی جهت کنترل اضطراب
– احساس ناکامی (راهکار) یافتن ارزشها و توانمندی های سالمند و تشریح برای وی.
– احساس گناه (راهکار) یافتن منبع این حس و تلاش جهت رفع آن
– خستگی مفرط (راهکار) یافتن بیماری های فیزیکی احتمالی
– استرس ها (راهکار) یافتن منابع استرس و رفع آن ها
– از دست دادن عزیزان (راهکار) مشاوره منظم

* تمام ناسازگاری های ذکر شده مورد توجه روان شناسان و روان پزشکان بوده و بصورت بالینی قابل درماند.

نیازهای روحی و روانی سالمندان:
1- نیاز به توجه بیشتر از طرف جامعه
2- نیاز به توجه بیشتر از طرف خانواده و فرزندان
3- نیاز به مشاوره درمانی
4- نیاز به مشاوره با گروه های همسن
5- نیاز به شرکت در فعالیت های احتمالی: روزنامه- تفریح (کار سبک)
6- نیاز به فعالیت های عبادی و روحانی: شرکت در مراسمات مذهبی، دعا، نماز و …
7- نیاز به همسر و ازدواج

ب- نیازهای اجتماعی و اقتصادی سالمند

1- نیاز به تکریم و احترام: حفظ حرمت سالمند
2- نیاز به توانبخشی و سرگرمی
3- نیاز به مسکن مناسب، خوراک و پوشاک (احتیاجات معیشتی)
4- نیاز به مسترمی ماهیانه مناسب: پشتوانۀ مالی احساس امنیت
5- نیاز به خودشکوفایی: کشف استعدادها و بهره گیری از توانایی های سالمند
6- نیاز به ایمنی: امنیت روحی و جسمی مطمئن باشد که موارد ضرورت به کمکش خواهند شتافت.

ج- نیازهای جسمی و بهداشتی سالمند

1- بهداشت و درمان مناسب (چکاپ های منظم دکتر)
2- بیمه های درمانی و احتمالی (به خصوص روستاها و شهرهای کوچک)
3- تغذیه مناسب: پروتئین – ویتامین- سبزیجات
کمبود کلسیم و ویتامین B شایع در سالمندان
4- مشاوره های بهداشتی و درمانی
5- نیاز به امور توان بخشی: ورزشهای مناسب و سبک- استخر- فیزیوتراپی- مسافرت

* چرا توجه به نیازها و مشکلات سالمندان ضرورت دارد؟

1- بُعد اخلاقی:

متأسفانه برخورد اکثر جوامع با سالمندان منصفانه نیست و غالباً به آنها به دید قشر مصرف-کننده، غیرفعال و بی حاصل نگریسته می شود و ظاهراً این واقعیت که سالمندان قشر سازنده دیروز بوده اند و این حق مسلم آنهاست که از تلاش دیروز خود، امروز بهره مند شوند به فراموشی سپرده می شود.
از آنجا که رعایت عدالت و حفظ عزت و کرامت انسان، یکی از بنیادی ترین اصول مورد توجه اسلام است و خصوصاً احترام به سالمندان در اسلام سفارش شده است، رسیدگی به امور سالمندان و رفع مشکلات و معضلات آنها یکی از تکالیف مذهبی و اخلاقی هر مسلمانی خواهد بود.

2- بُعد علمی:

سالمندان نیز چون افراد دیگر، در برابر تغییرات اجتماعی سالمندی واکنش نشان می دهند اما تفاوت آنها با دیگر افراد در این است که چون ظرفیت های زیست شناختی و روان شناختی محدودتری دارند، احتمال بروز واکنش های نابهنجار و پاتولوژیک در آنها بیشتر است.
بنابراین باید آنها را جز اقشار آسیب پذیر به شمار آورد و به رفع نیازهای آنان توجه ویژه نشان داد.

3- بُعد قانونی:

طبق اصل 29 قانون اساسی، برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، بی-سرپرستی، بد سرپرستی و خدمات بهداشتی، درمانی، از حقوق مسلم آحاد مردم است و دولت مکلف است از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای حاصل از مشارکت مردمی در تحقق این اصل بهره بگیرد.
بند 12 قانون اساسی، تأکید بر کرامت انسانی، رعایت عدالت در تمام جهات، ایجاد رفاه و رفع فقر را ضروری می داند.
بند 1 اصل 22، تأمین نیازهای اساسی مانند: مسکن، خوراک، پوشاک مناسب، بهداشت، درمان و آموزش و پرورش را تکلیف کرده است.

سرای سالمندان

متأسفانه شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه منجر به این شده تا خانواده ها، والدین سالمند خود را به مراکز نگهداری شبانه روزی بسپارند و در این مراکز، شبکه های ارتباطی سالمند با افرادی که به آنان عشق می ورزیده کمرنگ می شود.
و امید به زندگی در او کاهش می یابد و موجب عوارض جسمی و روان شناختی می شود.
دکتر امان الله قرائی مقدم، جامعه شناس، مسأله افزایش تعداد خانه های سالمندان را از جمله ویژگی ها و شاخص های کشورهای صنعتی شده می داند که هرچه به سمت و سوی زندگی شهرنشینی و صنعتی شدن پیش می رویم، این گونه مراکز نیز افزایش می یابد.
امروزه تشخیص داده شده که هیچ مکانی برای سالمندان مانند محیط خانه و خانواده، مناسب نبوده و همچنین تقویت و حفظ عاطفه، شخصیت، تعادل، همبستگی اجتماعی و پیوستگی خانوادگی، به جز این نیست که نسل های مختلف در کنار هم رشد کنند. به علاوه جوانان می-توانند از تجارب با ارزش پدربزرگ ها و مادربزرگ ها بهره گیرند و آن را در موارد مختلف به کار ببرند.
قدر مسلم، عاطفه ایران، اسلامی و هویت ملی ما ایجاب می کند که از پدران و مادران خود مراقبت کنیم. فردی که تمام سال های عمر خود را صرف کار و تلاش و تأمین نیازهای فرزندان و خانواده کرده چرا اکنون باید باقی عمر خود را در خانه سالمندان بگذراند که به جهت ویژگی های فرهنگی جامعۀ ما، اثرات روانی مخربی بر روح و روان آنها خواهد گذاشت.
در صورتیکه سکونت در خانه سالمندان، بهترین انتخاب باشد، به کیفیت ارائه خدمات لازم برای این عزیزان اهمیت بیشتری گمارده شود و محیطی شاد و مرفه برای آنها به وجود آید.

معایب سرای سالمندان:

سالمندانی که به دلیل وضعیت جسمی خود دچار افسردگی شده اند با رفتن به این مراکز، تا حد زیادی امید به زندگی خود را از دست می دهند. زندگی در خانۀ سالمندان یکنواخت و عادی بوده و این موضوع سبب می شود روحیۀ سالمند بیش از پیش دچار اختلال شود. دلتنگی و دوری از فرزند برای والدین راحت نیست.

از این رو بسیار مهم است که به سالمندانی که در این مراکز نگهداری می شوند مرتب سر بزنند تا سالمند کمتر احساس دلتنگی و ناامیدی کند. سالمندانی که امید به خارج شدن از خانۀ سالمندان را ندارند با دیدن فرزندان امیدی دوباره گرفته و با روحیه ای بهتر با بیماری ها مبارزه می کنند.

 

مقاله پژوهش منتشر شده در مجلۀ سالمندی ایران:

 

عنوان: مقایسه میزان شادکامی سالمندان ساکن در منزل و سرای سالمندان

نتیجه: میزان شادکامی سالمندان ساکن در منزل به طور معنی داری بیشتر از سالمندان ساکن در سرای سالمندان است.
همچنین، مؤلفه های سلامت روان، میزان عوامل رضایت از زندگی، خُلق مثبت و کارآمدی سالمندان ساکن در منزل به طور معنی داری بالاتر از سالمندان ساکن در سرای سالمندان است.

* اکثر سالمندان، آسایشگاه را به معنای انزوا و طرد اجتماعی می دانند و همیشه منتظر اتفاق خاصی هستند تا به خانواده برگردند.
همۀ محققان و صاحب نظران حوزه سالمندی بر این باورند که اگرچه در موارد بسیار محدودی به دلیل شرایط خاص بعضی از سالمندان و نبود مراقب خانوادگی به فرد سالمند ناگزیر رفتن به خانۀ سالمندان می باشد اما در اکثر موارد، ترجیح فرد سالمند و خانواده ها، نگهداری فرد سالمند در خانواده است.
زیرا جایگاه اصلی سالمندان در کنار خانواده و در محلی است که سالهای متمادی زندگی کرده و شاهد رشد فرزندان خود بوده.
و در صورت نیاز به خدمات مراقبتی و حمایتی، بصورت تسهیلات و خدمات در منزل توصیه می شود.
و در صورت امکان ادامه زندگی در منزل نداشتن، سپردن به سرای سالمندان را به عنوان آخرین انتخاب مطرح می کنند.
طردشدگی و انزوا در بیشتر سالمندان وجود دارد و در سالمندانی که بدون رضایت شخصی مجبور به حضور در آسایشگاه شده و همچنین نبود امکان ملاقات منظم شدیدتر می باشد.
از دلایل اصلی انتقال اجباری، انتقال با فریب و انتقال در حالت نبودن هشیاری سالمند است که بنا به اظهار بعضی سالمندان، ناسپاسی و راحت طلبی فرزندان، اصلی ترین دلیل سپردن آنان به سرای سالمندان است و حضور در آسایشگاه را نشانۀ شکست خود می دانند.
لذا در صورت ضرورت انتقال والدین به مراکز نگهداری، وفاداری و ارتباط منظم و حتی-الامکان روزانه به همراه خانواده، فرزندان و همسر و تماس تلفنی در فواصل ملاقات ها می تواند از احساس طردشدگی و شکست در زندگی آنان بکاهد.
همچنین مناسب سازی محیط مراکز و طراحی فضای آسایشگاه با شرایط منزل و اجتناب از نگهداری آنان در اتاق های شلوغ به همراه ارتقای کیفیت خدمات می تواند در میزان احساس خواری سالمندان مؤثر باشد.

نویسنده: زینب اصغری (کارشناس ارشد روانشناسی)

 

همچنین بخوانید:

عضویت در کانال تلگرامی آسایشگاه