قربانی کردن فلسفه و احکام

توسط آسایشگاه

فوائد و فلسفه قربانی

فلسفه قربانی کردن چیست؟

اگر قربانی کردن باید فقط در راه خداوند باشد، آیا قربانی کردن حیوان جلوی کسی که از سفر می آید، صحیح است؟

ابتدا گفتنی است: اعتقاد به ذبح منحصر به مواردی است که دستور ازشرع (مانند قربانی درحج یا بوسیله نذر و…)صادرشده باشد اما اعتقاد به مواردی که جنبه شرعی ندارد و صرفا درعرف مردم رایج است مانند رد شدن عروس و داماد ازخون حیوان و یا کشتن گوسفند پیش پای مسافر اصطلاحا ولیمه است و قربانی شرعی نمی باشد.
بنابراین ذبح حیوان مقابل پای زائر یا میت اشکال ندارد وحکم صدقه مستحبی دارد و می توان آن را به صورت خام یا ولیمه به مومنین داد. ولیمه دادن و ذبح حیوان درعروسی و مانند آن، شرعا رجحان داشته ومستحب است.

فلسفه قربانی :

قربانی

قربانی در کشتارگاه آسایشگاه خیریه بقیة الله قم

” قربانی کردن ” نمادی از قطع دلبستگی و وابستگی ها و جلوه ای از ایثار مال و جان در راه محبوب واقعی و رضای خدا است . بنابراین اگر اسرار قربانی و تاثیر آن در آمادگی روحی برای دوری از هرگونه منفعت طلبی و زیاده خواهی آشکار شود و از سویی توجه کنیم که سفارش شده گوشت قربانی برای فقرا و یا میهمانی خویشاوندان و همسایگان مصرف شود که در حقیقت با این قربانی یک نوع رسیدگی به نیازمندان و تقویت روحیه نوع دوستی می باشد و آنچه در میان مسلمانان رایج است و حتی قبل از اسلام در میان خیر خواهان و بخشندگان رایج بوده به همین انگیزه است و تبلیغات سوء خشنونت طلبی و با عدم رعایت حقوق حیوانات به هیچ وجه نسبت به قربانی سازگاری ندارد.
لذا البته آنچه که از قربانی کردن و رسیدن به مقام قرب الهی به وسیله ذبح گوسفند, لحاظ شده است , قطع علقه های روحی و مالی است که باعث تقوای قلب و طهارت نفس می گردد.
خداوند متعال می فرماید:
” وقتی شما قربانی می کنید آنچه که متعلق به خدا است , تقوای شماست نه گوشت و پوست قربانی “  (حج , آیه 37).
خلاصه این که ظاهر کار سر بریدن است ، اما واقعیت قضیه نهایت تسلیم ، سرسپردگی , عشق و علاقه بنده به مولای خود است . چه عشقی بالاتر از این که انسان حاضر شود, عزیزترین کسان خود را برای رضای خالق خود با دست خود ذبح کند و قربانی نیز عاشقانه تسلیم شود، نه به زور و قهر که در مفهوم خشونت نهفته است , (صافات , آیات 102 و 103).
والاترین صفت بنده در مقابل رب , همان تسلیم بودن اوست

” و من احسن دینا ممن اسلم وجهه لله و هو محسن “ (نسائ, آیه 125)
و ما مامور به همین وظیفه و تکلیف هستیم و رشد ما در گرو آن است

” فمن اسلم فاولئک تحروا رشدا “ (جن , آیه 14)
و تسلیم شدن در مقابل خدا; یعنی , پذیرش قلبی و عملی و با نهایت آرامش خاطر دستورات الهی .

حکمت و فلسفه قربانی در روایات

قربانی یکی از دستورات خداوند متعال در اعمال حج است که حقیقت و فلسفه آن به طور کامل و قطعی برای ما مشخص نیست، اما برخی از مطالبی که در آیات و روایات در این باره آمده است عبارت است از:

1. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند:

” خداوند قربانی را قرار داده است تا مساکین از گوشت سیر شوند “ (1)

لذا سفارش شده که حیوان چاق را برای قربانی انتخاب و گوشت آن سه قسمت شود، یک بخش برای خودشان، بخش دوم را به فقرا بدهند، و بخش سوم را هدیه نمایند.(2)

قرآن کریم نیز می فرماید:

” فَکُلُواْ مِنْهَا وَ أَطْعِمُواْ الْقَانِع َ وَ الْمُعْتَرَّ ” ;(3)

از گوشت آن ها بخورید، و مستمندان قانع و فقیران را نیز از آن اطعام کنید. این گونه ما آن ها را مسخرتان ساختیم، تا شکر خدا را به جا آورید.

2. ابوبصیر از امام صادق علیه السلام علت قربانی را پرسید، حضرت فرمودند:

« هنگامی که اولین قطره خون قربانی به زمین می ریزد گناهان صاحبش بخشیده می شود و به وسیله قربانی معلوم می شود چه کسی تقوای الهی دارد.” (4)

قرآن مجید نیز می فرماید:

” نه گوشت ها و نه خون های آن ها، هرگز به خدا نمی رسد. آن چه به او می رسد، تقوا و پرهیزگاری شماست . این گونه خداوند آن ها را مسخّر شما ساخته ، تا او را به خاطر آن که شما را هدایت کرده است بزرگ بشمرید ، و بشارت ده نیکوکاران را “ (5)

3. قربانی یکی از شعائر و نشانه های الهی و موجب خیر و برکت است :

” وَ الْبُدْن َ جَعَلْنَـَهَا لَکُم مِّن شَعَائرِ اللَّه ِ لَکُم ْ فِیهَا خَیْرٌ   (6)

و شترهای چاق و فربه را (در مراسم حج ) برای شما از شعائر الهی قرار دادیم، در آن ها برای شما خیر و برکت است .”

قربانی حج، نشانه قربانی حضرت ابراهیم و بزرگداشت و زنده نگه داشتن یاد خلیل خداست که خالصانه و برای انجام فرمان الهی تصمیم گرفت فرزندش را قربانی کند.

4. قربانی وسیله تقرب و نزدیکی به خداوند است، که حضرت علی علیه السلام می فرمایند: “اگر مردم می دانستند چه فوایدی در قربانی است ، هر آینه قربانی می کردند و لو با قرض گرفتن باشد”.(7)

– چند نکته:

1- البته درست است که قربانی کردن برای حاجی در حج واجب الزامی هست، اما برای دیگرانی هم که به حج مشرف نشده اند مستحب می باشد. (و به طور کلی، قربانی کردن امر مستحبی هست که در روایات بسیار بر آن سفارش شده است.)

2- همچنین برای نذر و امثال آن نیز می توان قربانی قرار داد.

3- در عقیقه هم قربانی داریم که ان شاءالله بحثش خواهد آمد.

– پی نوشت:

1- بحارالانوار، علامه مجلسی ، ج 96، ص 296ـ298، مؤسسة الوفأ.
2- ر.ک : تحریر الوسیله ، امام خمینی ;، ج 1، ص 423ـ424، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ; / بحارالانوار، همان
3- حج ،36
4- بحارالانوار، همان
5- حج ،37
6- حج ،36
7- بحارالانوار، همان

 

آیا قربانی كردن در روز عيد قربان واجب است يا مستحب؟

قربانی کردن فقط برای حاجی در اعمال حج و همچنین برای کسی که نذر قربانی کرده باشد واجب است.

برای دیگران مستحب می باشد که البته موارد متعددی دارد. (که در ادامه به چند مورد اشاره می شود.)

اصل وجوب ذبح قربانی در حج از مسائل مسلم در فقه شیعه و مورد اتفاق همه فقیهان است. قرآن کریم و نیز روایات متعدد، به صراحت بر وجوب آن دلالت دارد. (آیه 196 سوره مبارکه بقره).

البته درباره مکان و کیفیت مصرف آن موارد متعدد و نظرات مختلف است که تفصیل زیادی دارد.

توضیح:

در چند مورد ذبح حیوان و یا قربانی واجب است:

1- قربانی در حج : در منی که باید حیوان سالم و بی عیب را در راه خداوند قربانی نماید.

2- قربانی که از طریق نذر بر انسان واجب می شود : مثلا کسی نذر کرده است (با شرایطش) اگر خداوند پسرش را شفا بدهد یا مسافرش از سفر به سلامت برگردد، در راه خداوند یک گوسفند قربانی می کنم. حال خداوند لطف کرد و پسرش را شفا داد، در همان زمان نذر بر نذرکننده واجب می شود.

موارد استحبابی قربانی کردن حیوان فراوان است. در سه مورد تاکید زیادی شده است:

1- عقیقه فرزند: وقتی بچه به دنیا می آید مستحب است در روز هفتم گوسفندی یا شتر و گاوی را به شکرانه خداوند ذبح نماید و گوشت آن را پخته به فقرا و اهالی محل بدهد.

2- موقع بازگشت از حج: اگر کسی موفق به زیارت خانه خداوند و انجام اعمال مناسک حج گردید است به شکرانه توفیق زیارت بیت الله الحرام, مستحب است هنگام رسیدن به خانه گوسفند یا حیوانی دیگری را ذبح نمایند. و گوشت آن را به مصرف همسایگان و فقیران برسانند.

3- ساخت یا خرید خانه: برای ساخت یا خرید خانه مستحب است ولیمه بدهد که بهترین آن است گوسفند یا حیوانی مثل گاو و شتر را ذبح نماید و گوشت آن را پخته و به مصرف مدعوین برساند.

موارد دیگر نیز فراوان است اصل عمل قربانی یا ذبح گوسفند به منظور اطعام مهمانان یا فقیران مستحب است بنابراین اگر کسی توان مالی خوبی دارد می تواند هر روز گوسفندی را ذبح و برای فقیران و نیز خویشان خود مصرف نماید.

بنابراین اصل عمل قربانی نه تنها در اسلام تجویز شده است بلکه تاکیدی زیادی روی آن صورت گرفته است. معنای قربانی این است که انسان به وسیله ذبح گوسفند گاو و شتر و نیز در صورت عدم تمکین, مرغ، خود را به خدا نزدیک نماید. زیرا دست از مال شستن و در راه خداوند از تعلقات دنیوی دست برداشتن خود توفیقی بزرگ برای تقرب به حق است.

در روایتی از امام صادق علیه السلام در پنج مورد ولیمه را مستحب دانسته است:
در عروسی, در تولد فرزند , در وقت ختنه بچه , در خرید خانه و در بازگشت از حج.

(وسائل الشیعه, ج 14 , ابواب مقدمات نکاح, باب 40 , حدیث 5 )

در خصوص عقیقه (ذبح گوسفند در روز هفتم ولادت نوزاد ) نیز تاکید زیادی صورت گرفته است. به گونه ای که اگر در همان روز انجام نشود هر زمانی که قدرت مالی پیدا کرد باید عقیقه انجام شود. حتی اگر پدر از این کار عاجز باشد لازم است خود شخص در صورت قدرت مالی برای خودش عقیقه نماید.

البته عقیقه احکام دیگری نیز دارد که می توانید در صفحه مخصوص عقیقه مطالعه بفرمایید

شبهات وهابیت در خصوص قربانی توسط شیعیان

آيا نذر کردن به نام غير از الله، مثل نذر به نام امامان، صحیح است؟     

در اكثر كتب فقهى شيعيان، فصلى به نام «باب نذر» وجود دارد و تمام رساله هاى مراجع تقليد و فتاواى آن ها بر اين اصل استوار است كه نذر، نوعى عبادت است و مانند بقيه عبادات بايد براى خدا باشد. دو شرط «نيت قربه الى الله» و «صيغه نذر» را نيز لازمه آن دانسته اند. اگر يكى از آن دو شرط نباشد، نذر محقق نمى شود و اين دو شرط مكمل يكديگرند. نيت نذر مانند بقيه عبادات بايد براى خاطر خدا و رضايت او باشد. اين نكات در تمام رساله هاى عمليه فقهاى شيعه به وضوح آمده است. بنابراين در اداى نذر، نيت براى غير خدا حتى نيت پيغمبر و امامان و آل محمد متصور نبوده و باطل كننده نذر است.

از آنجايى كه تمام شيعيان بر اين اعتقادند كه اگر كسى «آل محمد» را خداى خود يا آن ها را شريك در ذات و صفات و افعال خدا بداند، قطعاً مشرك است پس نيت آن ها نمى تواند براى غير خدا باشد.

اما شرط دوم كه صيغه نذر باشد متمم شرط دوم و تثبيت كننده شرط اول است. بدين معنا كه نذر كننده بايد در موقع نذر صيغه بخواند و چنانچه نام خدا در آن صيغه نباشد صيغه نذر جارى نمى شود. مثلاً كسى كه روزه نذر مى كند بايد بگويد: «براى خدا روزه مى گيرم».

بنابراين شيعيان معتقدند كه هم نيت نذر و هم صيغه نذر هر دو تأكيد بر انجام نذر براى خدا دارند و بايد براى رضاى خدا باشد، ولى نذر كننده در مصرف نذر خود مختار است. مثلاً نذر مى كند كه گوسفندى را براى خدا در حرم فلان امام يا امامزاده قربانی کند، حال مى تواند آن را به فقرا بدهد يا اطعام كند و يا به هيئت و عزاداران آن امام و امام زاده بدهد. يا مثلاً نذر مى كند تا پول يا لباسى را به اهالى يا فقرا يا عالم يا سيدى از اولاد رسول الله بدهد. چون هم نيت و هم صيغه نذر هر دو تأكيد بر انجام نذر براى خدا دارند، لذا هيچ اشكالى بر آن وارد نيست. حال اگر بعضى افراد از اين اصل عدول نمايند، نمى توان عمل آن ها را به كل شيعيان تعميم داد و اصول مسلم شيعه را خدشه دار نمود.

پس:

اگر کسي بخواهد نذر کند، اگر صيغه نذر نخواند، اين نذر محقق نمي‌شود. هزار بار هم بگويد که من براي امام حسين (عليه السلام) نذر مي‌کنم بر اين‌که يک گوسفند بکشم، اين نذر، نه شرعي است و نه عمل به اين نذر، واجب است.

بايد بگويد:

من براي رضاي خداي عالم نذر مي‌کنم گوسفندي را قربانی کنم در حرم امام حسين (عليه السلام) يا براي امام حسين (عليه السلام) يا حضرت عباس (عليه السلام).

همانطوري که در عقد بين يک زن و مرد، تا وقتي که صيغه خوانده نشود، اينها به همديگر محرم نمي‌شوند، در نذر هم اگر کسي صيغه عربي نذر يا ترجمه آن را نگويد، اين نذر محقق نيست و عمل به همچنين نذري، واجب نيست.

اگر واقعا مي‌خواهد چنين کاري بکند، قربة إلي الله باشد نه قربة إلي امام حسين (عليه السلام)، چون اين کار، کفر و شرک است. بايد قربة إلي الله اين گوسفند را قربانی کند و در ميان مردم توزيع کند و ثوابش را هديه کند براي امام حسين (عليه السلام). اين کاملا درست است.

از جمله نذوراتي كه شيعيان در ماه‌هاي محرم و صفر انجام مي‌دهند ، همگي قربة الي الله و براي خداوند است ؛ ولي صاحب نذر ثواب را به امام حسين عليه السلام هديه مي‌كند . شاهد بر اين مطلب اين است كه در هنگام ذبح هيچ كسي به جاي نام خداوند ، نام امام حسين را نمي‌برد ؛ بنابراين ، چنين نذري از مصاديق ذبح براي غير خدا نيست و در نتيجه خوردن آن نيز اشكالي ندارد .

یا مقصود شيعيان از نذر و صدقه برای کسی که فوت کرده است اینست که که ايشان تنها نذر را براي خدا انجام مي دهند و مقصود از بردن نام مرده در نذر فرستادن ثواب نذر براي وي است.

از جمله اهل سنت هم این بحث را دارند :

منها ما صحَّ عن سعد، انه سأل النبي(صلى الله عليه وآله)  ، قال: يا نبي الله ان اُمّي افتلتت (أي ماتت) وأعَلْمُ أنها لو عاشت لتصدقت أفإن تصدَّقتُ عنها أينفعها ذلك؟ قال: نعم . فسأل النبيِّ: أيُّ الصدقة أنفع يارسول الله(صلى الله عليه وآله) ؟ قال: الماء ، فحفر بئراً وقال : هذه لاُمّ سعد»

فرقان القرآن : 133.

روايتي که از سعد رسيده است که از رسول خدا سوال کرد و عرضه داشت : مادر من از دنيا رفته است و مي دانم که اگر زنده مي ماند صدقه مي داد ؛ آيا اگر از جانب او صدقه بدهم به او سودي مي رسد؟ پاسخ دادند : آري .

پس سوال کرد : کدام صدقه فايده اش بيشتر است اي رسول خدا . حضرت فرمودند : آب .

پس چاهي کنده و گفت : اين براي مادر سعد است .

وي در ادامه مي افزايد :

« اللام في هذه لاُم سعد هي اللام الداخلة على الجهة التي وجّهتْ إليه الصدقة لا على المعبود ، المتقرّب إليه ، وهي كذلك في كلام المسلمين ، فهم سعديون لا وثنيون ، وهي كاللام في قوله تعالى:” انّما الصدقات للفقراء” سورة التوبة : 60. » .

فرقان القرآن: 133  .

حرف ” لام ” در عبارت ” لأم سعد” ( يعني براي مادر سعد) لامي است که جهت را معين مي کند ؛ يعني همان جهتي که صدقه را براي آن قرار داده است ؛ ونه براي تعيين معبودي که به سوي او تقرب جسته مي شود . در کلام مسلمانان نيز همين طور است ؛ ايشان خدا را مي پرستند و بت پرست نيستند .

اين لام مانند لام در کلام خداوند است که فرموده است : ” بدرستيکه صدقات براي فقراء است “ سوره توبه آيه 60

نمونه دیگر:

أنّ رجلا سأله أنّه نذر أن يذبح ببوانه ، فأتى رسول الله ، فأخبره فقال (صلى الله عليه وآله) : هل كان فيها وثنٌ من أوثان الجاهلية يُعبد؟ قالوا: لا .

قال: هل كان فيها عيد من أعيادهم؟ قالوا: لا ، قال رسول الله(صلى الله عليه وآله): أَوفِ بنذرك ، فانه لا وفاء لنذر في معصية الله ، ولا فيما لا يملك ابن آدم

سنن أبي داود 3: 238 ح3313  باب ما يؤمر به من الوفاء بالنذر

شخصي به نزد رسول گرامي اسلام آمده و سوال کرد که نذر کرده است که در بوانه قرباني دهد ( روستايي بعد از ينبع نزديک ساحل دريا | معجم البلدان 1 ص 505) حضرت سوال فرمودند : آيا در آنجا بتي از بت هاي جاهليت پرستيده مي شده است؟ عرضه داشتند : خير .

حضرت فرمودند : آيا آنجا محل مراسمي خاص از رسوم جاهليت بوده است ؟ عرضه داشتند : خير .

حضرت فرمودند : به نذرت وفا بنما ، پس بدرستيکه در راه سرپيچي خدا نبايد نذر کرد و نه در چيزي که انسان آن را نمي تواند انجام دهد .

نووي در ذيل اين روايت مي گويد :

رواه أبو داود بإسناد صحيح على شرط البخاري ومسلم.

المجموع ج8/ص358

ابو داود اين روايت را با سند صحيح طبق شروط بخاري و مسلم آورده است .

احکام قربانی

بعد از رمی جمره در روز عید بر حج گزار واجب است قربانی کند ، یعنی یک شتر یا گاو و یا گوسفند در منی ذبح کند.

– شرایط قربانی در حج:

1- باید دانسته شود که قربانی اگر شتر باشد، از جهت سنی باید حداقل وارد شش سال شده باشد، و گاو و بز حداقل وارد سه سال، و گوسفند و میش حداقل وارد دو سال شده باشد.

2- و باید از هر جهت سالم و بی عیب باشد. یعنی از جهت شاخ و دم و تخم و گوش و چشم و دست و پا و غیره باید نقصی در او نباشد.

3- و همچنین باید لاغر نباشد و بنابر احتیاط باید کچلی هم نداشته باشد. ولی اگر گوشش شکاف خورده باشد یا سوراخ باشد ولی ناقص و بریده نباشد اشکال ندارد.

4- و همچنین اگر شاخ بیرونی او که مثل غلاف برای شاخ سفید درونی است شکسته باشد و خود شاخ درونی سالم باشد اشکال ندارد.

– چند مساله در این رابطه:

مسئله1: انسان می تواند خودش قربانی را ذبح کند و می تواند نایب بگیرد. و نایب باید شیعه باشد و در وقت ذبح نیت کند برای هر کس که ذبح می کند و دانسته شود که در ذبح کفارات هم لازم است ذابح شیعه باشد.

مسئله2: شرکت در قربانی صحیح نیست و باید هر کس خودش یک قربانی کند.

مسئله3: اگر عمدا یا بواسطه عذری روز عید قربانی نکرد احتیاط واجب آن است که در ایام تشریق، یعنی یازده و دوازده و سیزده ذبح کند و اگر نشد در بقیه ماه ذیحجه.

مسئله4: احتیاط مستحب آن است که ذبیحه را سه قسمت کنند. یک قسمت را هدیه بدهند و یک قسمت را صدقه بدهند و قدری هم از ذبیحه بخورند. و صدقه را به مؤمنین بدهند و لکن چون هیچکدام از اینها واجب نیست اگر صدقه را بفقرای کفار بدهد یا آنکه تمام ذبیحه را به آنها بدهد اشکال ندارد و ضامن سهم فقرا نیست. البته احتیاط خصوصا در خوردن قدری از ذبیحه خیلی مطلوب است، ولی واجب نیست.

مسئله5: اگر کسی نیابت دارد به شخصی که برای او قربانی بخرد و ذبح کند نایب هم انجام داد پس از آن انسان شک کند که صحیح انجام داده یا نه باین شک اعتنا نکند کافی و صحیح است.

مسئله6: اگر کسی قدرت بر قربانی نداشته باشد به این معنی که نه گوسفند دارد و نه پولش را که بخرد و نه اینکه می تواند قرض کند یا از راه دیگری تهیه نماید، باید به جای قربانی سه روز در حج و هفت روز پس از مراجعت از حج روزه بگیرد.

– چند نکته:

1- در این مسائل جزئیات فراوان است که چون معمولا واقع نمی شود از ذکر آن خودداری شد.

2- در بحث احکام حج بخصوص در جزئیات، فتاوا مختلف می شود. لذا لازم است جهت اطلاع بیشتر به احکام قربانی در مسائل مربوط به مناسک حج مرجع تقلید خود مراجعه بفرمایید.

3- مسائلی که در اینجا بیان شد، بر اساس فتاوای مرحوم حضرت آیة الله العظمی امام خمینی رحمة الله علیه بود که در مناسک حج فرموده اند. (که البته تا بدینجا که بیان شد، به جز اختلافات کم، مورد اتفاق مشهور مراجع تقلید بود.)

دعای قربانی

بهتر است هنگام ذبح قربانی این دعا خوانده شود:

بِسمِ الله الرّحمن الرّحیم. یا قَومِ اِنّی بَریءٌ مِمّا تُشرِکون اِنّی وَجَّهتُ وَجهی لَلَّذی فَطَرَالسَّمواتِ وَالاَرضَ حَنیفاً مُسلِماً وَما اَنَا مِنَ المُشرِکینَ اِنَّ صَلاتی وَ نُسُکی وَ مَحیایَ وَ مَماتی لِلّه رَبِّ العالَمینَ لا شَریکَ لَهُ وَ بِذالِکَ اُمِرتُ وَ اَنا مِنَ المُسلِمینَ اَللّهمَّ مِنکَ وَلَکَ بِسمِ الله وَ بِاللهِ وَ اللهُ اَکبَرُ اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ

پس از دعا و ذبح (اگر صاحب قربانی خودش ذابح است)، بگوید:
اَللّهُمَّ تَقَبَّل مِنّی

و اگر کسی دیگر دارد ذبح می کند، ذابح بگوید:
اَللّهُمَّ تَقَبَّل مِن فُلانِ بنِ فُلان

(یعنی نام صاحب قربانی برده شود)

و البته گفته اند که اگر کسی دیگر ذابح است، صاحب قربانی در صورت امکان دستش را دست ذابح بگذارد و دعای فوق را بخواند.

همچنین ببینید:

عید قربان در آسایشگاه خیریه بقیةالله قم

نذورات در آسایشگاه

عقیقه در آسایشگاه

عاقبت گوسفندهای قربانی در حج

تهیه تنظیم و تلخیص: آسایشگاه خیریه بقیةالله قم

منبع:

پرسمان ، شمیم شیعه